رمزگشایی از نخستین اولویت رضایی؛ همافزایی شعام و پکن برای ترتیبات پساجنگ و امنیت هرمز
انتخاب سفیر جمهوری خلق چین در تهران به عنوان اولین مقام خارجی برای دیدار رسمی با سرلشکر محسن رضایی پس از انتصاب او به سمت دبیر شورای عالی امنیت ملی (شعام)، فراتر از یک تعارف دیپلماتیک معمول، یک بیانیه راهبردی صریح در تبیین اولویتهای ایران در عرصه همگرایی بینالمللی است. در عرف دیپلماسی، «اولین دیدار رسمی» عالیترین مقام امنیت ملی یک کشور پس از انتصاب، معیاری دقیق برای سنجش جهت گیریها و اولویت های راهبردی حاکمیت محسوب میشود. دیدار رضایی با «زونگ پی وو» در شرایط حساسِ کنونیِ منطقهای و بینالمللی، این پیام قاطع را به کل دنیا مخابره کرد که پکن، شریک کلیدی تهران در دکترین موازنه قوا و تجسم عینیِ کارآمدی «سیاست نگاه به شرق» است؛ رویکردی که اکنون به عنوان نخستین دستور کار در رأس اولویتهای شعام قرار گرفته است.
این انتخاب هوشمندانه نشان میدهد که تهران با حفظ استقلال کامل و اتکا به اقتدار درونزا، در مواجهه با آرایش جدید امنیتی منطقه، ظرفیتهای بینالمللی خود را به شکلی متوازن فعال کرده و مایل است هماهنگیهای ژئوپلیتیک خود را از بالاترین سطح به پیش ببرد. ایران و چین بارها بر ماهیت استراتژیک روابط خود پای فشردهاند؛ رویکردی که در دیدار سال گذشته رؤسای جمهور دو کشور، دکتر پزشکیان و شی جین پینگ، در حاشیه اجلاس سازمان همکاری شانگهای بار دیگر مورد تأیید قرار گرفت. این نگاه کلان، امتداد همان دکترین امنیتی است که رهبر پیشین ایران نیز جایگاه ویژهای برای توسعه آن قائل بودند. این راهبرد تعاملی حتی در دیپلماسی پیش از بحرانهای اخیر نیز کاملاً مشهود بود، آنچنان که پیش از جنگ دوازده روزه در سال گذشته، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در سفر رسمی خود به پکن تصریح کرد که تهران همواره چین را در جریان روند گفتوگوها با آمریکا و تحولات منطقه قرار میدهد. حفظ این کانال ارتباطیِ دوطرفه، پس از دو جنگی که آمریکا و اسرائیل علیه ایران راه انداختهاند، اهمیتی مضاعف یافته و نخستین دیدار دبیر جدید شعام، عملاً همافزایی این دو قدرت مستقل را به نمایش گذاشت.
یکی از محورهای کلیدی این نشست که اهمیت انتخاب چین به عنوان اولین مهمان دیپلماتیک رضایی را روشنتر میکند، تبیین دکترین ایران در قبال تحولات خاورمیانه و بهویژه وضعیت بازگشایی «تنگه هرمز» بود. دبیر شعام با اولویت دادن به این دیدار، در واقع دکترین امنیتی مستقل تهران در قبال انرژی و امنیت آبراهها را با عالی ترین مقام چین در ایران در میان گذاشت تا بستر همکاریهای متقابل هموارتر شود. او ضمن تقدیر از موضع اصولی چین در عدم حمایت از قطعنامههای ضدایرانی شورای امنیت در طول جنگ اخیر، برنقش ثبات آفرین مناسبات دوجانبه و لزوم توسعه این روابط تأکید کرد. در مقابل، سفیر چین با تصریح بر حمایت کشورش از حاکمیت ملی و تمامیت ارضی ایران، نگاه پکن در مخالفت با حملات نظامی آمریکا و اسرائیل را یادآور شد و به «ابتکار ۴ مادهای رئیسجمهور چین برای صلح و ثبات در خاورمیانه» که در ماه آوریل ارائه شد، اشاره کرد؛ طرحی که پیش از این مورد توجه و استقبال دکتر پزشکیان قرار گرفته بود و نشاندهنده همسویی دیدگاه کلان دو کشور در تعریف مکانیزمهای حل مناقشه بر پایه چندجانبهگرایی است. پکن گفتگو را تنها راه پایدار حل بحرانها میداند؛ رویکردی که ایران نیز با آن کاملاً موافق است.
این همگرایی بیواسطه در نخستین روزهای کاری دبیر جدید شعام، خط بطلانی است بر ادعاهای بیاساس برخی رسانههای غربی که تلاش میکنند این روابط را به تعابیری چون تجهیز نظامی ایران از سوی چین تقلیل دهند. چنین فرضیاتی با فلسفه دیپلماسی پکن و همچنین واقعیت خودکفایی ایران کاملاً در تضاد است. برای درک تمایز رویکرد دو کشور با غرب، میتوان کارکرد ناو هواپیمابر «فوجیان» چین را با ناوگان دریایی آمریکا مقایسه کرد؛ در حالی که واشنگتن از قدرت خود به عنوان ابزار فشار بر سایر کشورها بهره میگیرد، نیروی دریایی چین اساساً در خدمت تقویت صلح، مأموریتهای سازمان ملل و حفظ امنیت کشتیرانی بین المللی و مقابله با دزدان دریایی تعریف شده است. از سوی دیگر، جمهوری اسلامی ایران با اتکا به بومیسازی و خودکفایی کامل در صنایع دفاعی، توانمندی خود را در بازدارندگی نظامی به رخ کشیده و رسانههای مطرح آمریکایی نیز گزارش دادهاند که واشنگتن با بحران تجهیزات دفاعی برای مقابله با حملات موشکی و پهپادی ایران روبهرو است. ایران نشان داده که به خاطر این اقتدار درونزا، ظرفیت تلافی هرگونه تجاوزی را دارد؛ بنابراین، تفسیر این دیدار در مقر شعام به عنوان نشانهای از وابستگی نظامی، فاقد منطق تحلیلی است، و در واقع نشاندهنده یک تفاهم راهبردی میان دو بازیگر قدرتمند و مستقل است.
با این حال، آغاز به کار سرلشکر رضایی با میزبانی از سفیر چین، بسترساز ترتیباتی است که پکن بتواند نقش پررنگتری را به عنوان یک شریک صلحآفرین در دوران «پس از جنگ» و ساختار نوین امنیت منطقهای بر عهده بگیرد. رویکردِ خردورزانه چین در قبال صلح بینالمللی در «ابتکار حکمرانی جهانی» شی جینپینگ کاملاً مشهود است؛ طرحی کلان که پیشتر مورد تایید و حمایت رسمی دکتر پزشکیان قرار گرفته بود. فراتر از روابط استراتژیک سیاسی و اقتصادی، دو کشور میتوانند نقش مشترکی برای ارتقای امنیت منطقه و بهویژه تنگه هرمز ایفا کنند. اگرچه تهران قاطعانه تأکید دارد مدیریت تنگه هرمز باید منحصراً در اختیارتهران و مسقط باشد، اما در عین حال خواستار مشارکت سازنده کشورهای منطقه شده است. چین با توجه به نقش مثبتش در تقویت صلح و احترامی که برای حاکمیت کشورها قائل است، مورد اعتماد همزمان تهران و سایر پایتختهای منطقه است؛ بنابراین مشارکت پکن در این ترتیبات میتواند به عنوان یک وزنه تعادلی در برابر رفتارهای تنشزای غرب عمل کند.
این اعتماد متقابل، پنجره دیپلماتیک جدیدی را نیز میگشاید. با توجه به اینکه دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در سفر اخیر خود به پکن اعلام کرد به شی جینپینگ اعتماد دارد و ایران نیز به مواضع اصولی چین اطمینان دارد، پکن میتواند از طریق کانالهای دیپلماتیک با واشنگتن، مطالبات مشروع ایران از جمله رفع تحریمها و آزادسازی داراییهای بلوکهشده (که جزو شروط اعلامی ایران برای بازگشایی تنگه هرمز است) را به عنوان یک واسطه قدرتمند پیگیری کند. از سوی دیگر، به واسطه رشد چشمگیر چین در بهرهبرداری از انرژیهای پاک (خورشیدی و بادی)، ادامه انسداد تنگه هرمز فشار حیاتی بر این کشور وارد نمیکند، اما پکن به دلیل پیشبرد دکترین «آینده مشترک برای بشریت»، انگیزه بالایی برای ایفای نقش در حل بحران تنگه هرمز دارد.
علاوه بر این، آغاز مأموریت جدید شعام با این نشست، این واقعیت را برجسته کرد که ایران خواستار گسترش روابط با قدرتهایی است که خواهان پیشبرد چندجانبهگرایی و نفی سلطه یکجانبه هستند. کشورهای منطقه نیز اگر به جای تکیه بر چتر امنیتی شکننده آمریکا، سعی در ارتقای مشارکت منطقهای با کمک کشوری مانند چین داشته باشند، میتوانند از بحرانهایی که سیاستهای جنگطلبانه آمریکا و اسرائیل برایشان پدید آورده رهایی یابند. حضور ناوهای جنگی آمریکا در ماههای اخیر صرفاً باعث گسترش ناامنی در خلیج فارس شده، اما قدرت نظامی چین مؤلفهای در خدمت استقرار ثبات است. بنابراین، تعامل پایتختهای منطقه با پکن میتواند سایه شوم مداخلهگرایی غربی را دور نگه دارد.
حضور سرلشکر رضایی با لباس نظامی در این نخستین دیدار رسمی در قامت دبیر شورا، حامل این پیام نمادین و استوار بود که ایران در بحث حفظ تمامیت ارضی و حاکمیت ملی خود هرگز متکی به هیچ قدرت خارجی نیست و بر توان نیروهای امنیتی و نظامی خود استوار است. ایران با حفظ آمادگی دفاعی کامل، همواره خواهان حل مناقشات از طریق گفتگوست؛ به شرطی که بر مبنای احترام متقابل و تامینکننده منافع ملی باشد. پیام نهایی این نشست پرمفهوم برای واشنگتن این است که ابزار دیپلماسی و ظرفیتهای بازدارندگی در دکترین صلحآمیز ایران همافزا هستند؛ در این چارچوب، قدرتهایی مانند چین که از نفوذ خود برای تقویت دیپلماسی بهره میگیرند، جایگاهی کلیدی در دیپلماسی نگاه به شرقِ ایران دارند، سیاستی که اکنون با اقتدار و موازنه هوشمندانه در آرایش جدید شعام دنبال میشود.
نویسنده: شاهرخ ساعی، دبیر سرویس سیاسی روزنامه تهران تایمز
