بارقه مبارزه با حساب اجاره ای با رونمایی “سامانه حسام بانک مرکزی”
مهرداد حاجی زاده فلاح، مدرس و مشاور ارشد مبارزه با پولشویی
گسترش خدمات بانکی و افزایش تعداد حساب‌های بانکی، اگرچه دسترسی مردم و کسب‌وکارها به خدمات مالی را آسان‌تر کرده است، اما از سوی دیگر می‌تواند زمینه سوءاستفاده از حساب‌های بانکی را نیز فراهم کند. استفاده از حساب‌های متعدد، حساب‌های اجاره‌ای، انتقال وجوه میان حساب‌های مختلف و استفاده از حساب اشخاص دیگر، از جمله روش‌هایی است که می‌تواند ردیابی جریان واقعی وجوه را دشوار کند.
در چنین شرایطی، ساماندهی و یکپارچه‌سازی اطلاعات حساب‌های بانکی اهمیت زیادی پیدا می‌کند. سامانه «حسام» بانک مرکزی را می‌توان در همین چارچوب مورد توجه قرار داد؛ یعنی ابزاری برای ساماندهی اطلاعات حساب‌ها که می‌تواند در کنار سایر سامانه‌ها و فرایندهای نظارتی، به افزایش شفافیت مالی کمک کند.
البته باید تأکید کرد که سامانه حسام به‌تنهایی سامانه مبارزه با پولشویی نیست و نباید آن را جایگزین نظام شناسایی مشتری، پایش تراکنش‌ها یا گزارش‌دهی معاملات مشکوک دانست.
۱. سامانه حسام چیست؟
به زبان ساده، هدف سامانه حسام، ایجاد امکان مدیریت و ساماندهی اطلاعات حساب‌های بانکی افراد و کمک به شناسایی و تعیین تکلیف حساب‌های متعدد و مازاد است.
اهمیت چنین سامانه‌ای در این است که یک فرد ممکن است در بانک‌های مختلف دارای حساب‌های متعدد باشد و بدون وجود زیرساخت‌های اطلاعاتی مناسب، مشاهده و تحلیل مجموع این ارتباطات بانکی دشوار شود.
بنابراین، یکی از آثار مهم چنین سامانه‌ای می‌تواند ایجاد نگاه جامع‌تر به ارتباط یک شخص با شبکه بانکی باشد.
۲. چرا اطلاعات متمرکز حساب‌ها در مبارزه با پولشویی اهمیت دارد؟
پولشویی معمولاً با هدف پنهان کردن منشأ واقعی وجوه و قطع ارتباط میان جرم و عواید حاصل از آن انجام می‌شود.
یکی از ابزارهایی که می‌تواند در این مسیر مورد استفاده قرار گیرد، استفاده از حساب‌های بانکی متعدد یا حساب‌هایی است که عملاً توسط شخصی غیر از صاحب حساب مورد استفاده قرار می‌گیرند.
برای مثال فرض کنیم فردی با درآمد ماهانه محدود، در چندین بانک حساب داشته باشد و در مدت کوتاهی مبالغ بسیار زیادی از اشخاص متعدد دریافت و سپس آنها را به حساب‌های دیگری منتقل کند.
تعداد حساب‌ها به‌تنهایی دلیل پولشویی نیست؛ اما وقتی این موضوع همراه با گردش مالی نامتناسب با شغل و درآمد، انتقال‌های متعدد و سریع و استفاده احتمالی اشخاص دیگر از حساب باشد، می‌تواند یک نشانه هشداردهنده محسوب شود.
در اینجا داشتن اطلاعات جامع‌تر درباره حساب‌های شخص می‌تواند به فرایند ارزیابی ریسک کمک کند.
۳. ارتباط سامانه حسام با KYC
یکی از اصول اساسی مبارزه با پولشویی، KYC یا شناخت مشتری (Know Your Customer) است.
بانک باید متناسب با مقررات مربوط بداند:
مشتری چه کسی است؟
فعالیت اقتصادی او چیست؟
هدف وی از برقراری رابطه بانکی چیست؟
فعالیت مالی مورد انتظار او چه میزان است؟
منابع و مقاصد وجوه در موارد لازم چیست؟
آیا شخص دیگری در واقع کنترل‌کننده یا ذی‌نفع رابطه مالی است؟
سامانه حسام می‌تواند اطلاعاتی را فراهم کند که درک بانک از وضعیت حساب‌های مشتری را کامل‌تر کند.
اما نکته بسیار مهم این است:
ارتباط حسام با حساب‌های اجاره‌ای
یکی از مهم‌ترین ریسک‌های نظام بانکی، حساب اجاره‌ای است.
در حساب اجاره‌ای، حساب به نام یک شخص است، اما ممکن است شخص دیگری عملاً آن را کنترل یا مورد استفاده قرار دهد.
مثلاً:
الف: صاحب رسمی حساب
ب: استفاده‌کننده واقعی حساب
در این وضعیت، ممکن است وجوه حاصل از فعالیتهای غیرقانونی یا فعالیتهای مشکوک وارد حساب «الف» شود و سپس توسط «ب» منتقل یا برداشت شود.
این مسئله موجب ایجاد یک مشکل مهم می‌شود:
صاحب رسمی حساب لزوماً همان شخصی نیست که از جریان مالی منتفع می‌شود.
دسترسی به اطلاعات جامع‌تر حساب‌ها و تحلیل ارتباطات مالی می‌تواند به کشف چنین الگوهایی کمک کند؛ البته تشخیص حساب اجاره‌ای نیازمند تحلیل و بررسی است و صرفاً از روی تعداد حساب‌ها نمی‌توان چنین نتیجه‌ای گرفت.
۵. ارتباط حسام با CDD و EDD
؛ بررسی دقیق مشتری
به معنای اقدامات لازم برای شناخت و ارزیابی مشتری و رابطه مالی اوست.
در CDD، صرفاً دانستن نام و مشخصات مشتری کافی نیست؛ بلکه باید متناسب با ریسک، فعالیت و رفتار مالی او نیز بررسی شود.
( EDD)
بررسی مضاعف
در مورد مشتریان یا روابط مالی پرریسک، اقدامات شدیدتر و دقیق‌تری لازم است که به آن Enhanced Due Diligence یا EDD گفته می‌شود.
بنابراین اگر اطلاعات بانکی نشان دهد که فعالیت مشتری با وضعیت اقتصادی اعلام‌شده او تناسب ندارد، ممکن است نیاز به بررسی بیشتر وجود داشته باشد.
۶. نقش حسام در شناسایی رفتارهای غیرعادی
یکی از مهم‌ترین کاربردهای اطلاعات حساب‌ها، امکان تحلیل الگوهای مالی است.
برای نمونه، موارد زیر می‌توانند در کنار سایر عوامل، نیازمند بررسی باشند:
داشتن تعداد زیادی حساب بدون توجیه اقتصادی مشخص؛
گردش مالی بسیار بالاتر از سطح فعالیت اقتصادی مشتری؛
دریافت وجوه از تعداد زیادی شخص؛
انتقال سریع وجوه پس از دریافت؛
انتقال مکرر وجوه بین حساب‌های متعدد؛
استفاده احتمالی اشخاص دیگر از حساب؛
گردش مالی نامتناسب با شغل و درآمد؛
دریافت و پرداخت‌های پیچیده و فاقد توجیه اقتصادی روشن.
با این حال باید تأکید کرد:
هیچ‌یک از این موارد به‌تنهایی اثبات‌کننده پولشویی نیستند.
آنها صرفاً می‌توانند Red Flag یا نشانه هشدار باشند و نیازمند بررسی کارشناسی هستند.
در نظام مبارزه با پولشویی، مرکز اطلاعات مالی (FIU) نقش مهمی در دریافت و تحلیل گزارش‌های مربوط به معاملات و عملیات مشکوک دارد.
فرایند را می‌توان به‌صورت ساده چنین تصور کرد:
اطلاعات مشتری،
شناخت مشتری (KYC)،
بررسی و پایش رابطه مالی (CDD)،
پایش تراکنش‌ها،
شناسایی الگوی غیرعادی،
بررسی کارشناسی↓
در صورت وجود شرایط قانونی، گزارش به FIU،
بنابراین حسام می‌تواند در بخش اطلاعات و شفافیت حساب‌ها قرار گیرد، اما جایگزین فرایند گزارش‌دهی به FIU نیست.
سامانه حسام یک سامانه داخلی بانک مرکزی است و نباید آن را یکی از سامانه‌ها یا الزامات مستقیم FATF معرفی کرد.
اما ممکن است کارکرد آن با برخی اهداف کلی نظام مبارزه باپولشوییوتأمین مالی تروریسم، مانند افزایش شفافیت مالی، شناخت بهتر مشتری و مدیریت ریسک، هم‌راستا باشد.
به عبارت دقیق‌تر،
حسام محصول و زیرساخت داخلی نظام بانکی ایران است، نه یک سامانه ایجادشده توسط FATF.
به دیگر سخن، سامانه حسام می‌تواند در راستای برخی اهداف نظام مبارزه با پولشویی مورد استفاده قرار گیرد.
یک مثال ساده:
فرض کنیم شخصی خود را کارمند یک شرکت معرفی کرده و درآمد معمولی دارد.
او در چندین بانک حساب دارد و طی یک ماه:
مبالغ زیادی از افراد مختلف دریافت می‌کند؛
وجوه را بلافاصله به حساب‌های دیگر منتقل می‌کند؛
گردش مالی او بسیار بیشتر از درآمد اعلام‌شده است؛
و مشخص نیست چرا افراد متعدد به حساب او پول واریز می‌کنند.
در چنین وضعیتی، تعداد حساب‌ها به‌تنهایی جرم نیست.
اما ترکیب اطلاعات زیر:
هویت، شغل،درآمد،تعداد حساب‌ها، گردش مالی، طرف‌های معامله، الگوی انتقال وجوه
می‌تواند تصویر دقیق‌تری از ریسک ایجاد کند.
بانک سپس می‌تواند مطابق مقررات، بررسی‌های لازم را انجام دهد و در صورت وجود شرایط قانونی، اقدامات مربوط به معامله مشکوک را انجام دهد.
به طور خلاصه، سامانه حسام را می‌توان بخشی از مسیر حرکت نظام بانکی به سمت ساماندهی، شفافیت و مدیریت بهتر اطلاعات حساب‌های بانکی دانست.
اهمیت این موضوع در مبارزه با پولشویی از آن جهت است که مجرمان برای پنهان کردن منشأ وجوه ممکن است از حساب‌های متعدد، حساب‌های اشخاص دیگر و انتقال‌های زنجیره‌ای استفاده کنند.
با وجود این، نباید در مورد نقش حسام اغراق کرد.
حسام را می‌توان یک ابزار اطلاعاتی و زیرساختی برای افزایش شفافیت حساب‌های بانکی دانست که در صورت اتصال و استفاده صحیح در زنجیره AML، می‌تواند توانایی نظام بانکی در شناسایی الگوهای مالی غیرعادی و مقابله با سوءاستفاده از حساب‌ها را افزایش دهد.
